Hãy hình dung một đội thám hiểm băng qua sa mạc. Dù các thành viên có giỏi đến đâu hay phương tiện hiện đại thế nào, họ vẫn có thể không bao giờ đến được đích nếu thiếu một chiếc la bàn. Trong quản lý dự án, đạo đức chính là chiếc la bàn đó, nó định hướng việc ra quyết định, xây dựng niềm tin và bảo đảm trách nhiệm giải trình.

Đối với các Thành viên PMI, chiếc “la bàn” ấy chính là Bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử Nghề nghiệp (Code of Ethics and Professional Conduct). Được xây dựng trước cả ấn bản đầu tiên của Project Management Body of Knowledge (PMBOK®), Bộ Quy tắc này đã và đang đóng vai trò như các hệ thống chuẩn mực và định hướng, bảo vệ tính liêm chính và chuẩn mực của lĩnh vực quản lý dự án.

PMBOK 7 đã thay thế các lĩnh vực Kiến thức (knowledge areas) bằng những Miền Hiệu suất (performance domains). Trong đó, PMBOK 8 có mức độ phù hợp cao hơn với cách tiếp cận Agile, đồng thời vẫn duy trì và nhấn mạnh vai trò then chốt của quản trị dự án hiệu quả. Tương tự các phiên bản trước, PMBOK 8 nhấn mạnh sự liên kết giữa dự án với cả môi trường nội bộ và bên ngoài tổ chức. Một điểm đáng chú ý là sự tập trung rõ nét hơn vào trí tuệ nhân tạo (AI) và sự phát triển bền vững.

Những nguyên tắc quản lý dự án

PMBOK 8 đã tinh giản 12 nguyên tắc từ PMBOK 7 nhằm xây dựng một nền tảng cô đọng và tập trung, có tính khả thi cao, phù hợp với bối cảnh lĩnh vực quản lý dự án hiện đại. Các nguyên tắc quản lý dự án được định hướng phù hợp với các giá trị cốt lõi của Bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử Nghề nghiệp của PMI. Chúng không tuân theo cùng một khuôn mẫu và không mang tính trùng lặp, tuy vậy, các nguyên tắc này và Bộ Quy tắc Đạo đức vẫn bổ trợ và củng cố lẫn nhau.

• Áp dụng góc nhìn tổng thể: Xem xét dự án trong bối cảnh rộng lớn hơn của tổ chức và hệ sinh thái mà dự án đang vận hành.
• Tập trung vào giá trị: Ưu tiên tạo ra giá trị hữu hình, đồng thời bảo đảm kết quả dự án phù hợp với các mục tiêu chiến lược của tổ chức.
• Tích hợp chất lượng vào quy trình và sản phẩm bàn giao: áp dụng việc quản lý chất lượng xuyên suốt vòng đời dự án, thay vì chỉ thực hiện như một bước kiểm tra cuối cùng.
• Thể hiện vai trò lãnh đạo có trách nhiệm giải trình: Chủ động nhận quyền sở hữu và trách nhiệm đối với sự thành công và kết quả của dự án.
• Tích hợp tính bền vững trong toàn bộ các lĩnh vực của dự án: bao gồm cả yếu tố môi trường và xã hội vào mọi hoạt động và quyết định trong quá trình thực hiện dự án.
• Xây dựng văn hóa trao quyền: Tạo lập và duy trì môi trường dự án, trong đó các thành viên nhóm được trao quyền, khuyến khích tính tự chủ, chủ động ra quyết định và chịu trách nhiệm trong phạm vi được giao.

Các yếu tố môi trường doanh nghiệp: Bên trong và bên ngoài tổ chức

Tiêu chuẩn nhấn mạnh tác động của văn hóa, cơ cấu tổ chức và hệ thống quản trị. Các yếu tố như tầm nhìn, sứ mệnh, giá trị, niềm tin, các chuẩn mực văn hóa, phong cách lãnh đạo, hệ thống cấp bậc và mối quan hệ thẩm quyền, phong cách tổ chức, đạo đức và bộ quy tắc ứng xử vẫn được xem là các yếu tố thành công mang tính then chốt, đồng thời tạo thành khuôn khổ cho việc ra quyết định một cách có đạo đức. Các ảnh hưởng và vấn đề xã hội - văn hóa cũng được xem xét. Các yếu tố bên ngoài bao gồm bối cảnh chính trị, phong tục và truyền thống khu vực, những ngày lễ và sự kiện công cộng, các bộ quy tắc ứng xử, chuẩn mực đạo đức và nhận thức, tất cả đều có thể tác động đến dự án.

Trí tuệ nhân tạo (AI)

Những vấn đề đạo đức liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là việc sử dụng có trách nhiệm các công cụ AI và những tác động tiêu cực tiềm tàng đối với thành viên của nhóm dự án, là một khía cạnh có tầm quan trọng đặc biệt. Các chủ đề như quyền riêng tư dữ liệu và an ninh thông tin có thể được giải quyết thông qua những biện pháp kiểm soát kỹ thuật. Tuy nhiên, các vấn đề như Sự thiên lệch (bias) và Tính công bằng (fairness) đòi hỏi sự quan tâm và giám sát đặc biệt từ phía nhà quản lý dự án. 

Sự thiếu rõ ràng về trách nhiệm khi các quyết định do AI đưa ra gặp sai sót có thể dẫn đến nhầm lẫn và vòng xoáy đổ lỗi không hồi kết. Các tác nhân AI hiện chưa thể (và chưa nên) được đưa vào ma trận RACI (Responsible - Accountable - Consulted - Informed). 

Mặc dù việc sử dụng AI là khó tránh khỏi, nhưng trách nhiệm và nghĩa vụ giải trình cuối cùng vẫn thuộc về tác nhân người sử dụng. 

Việc sử dụng AI phụ thuộc rất nhiều vào bối cảnh và cần được đánh giá riêng cho từng dự án thông qua quy trình ra quyết định, nhằm xác định khi nào AI có thể hỗ trợ công việc hoặc giải phóng thời gian cho các hoạt động tạo giá trị khác.

Việc đánh giá này cần tập trung vào việc sử dụng AI trong quá trình tạo ra các tạo phẩm dự án (project artifacts). Các biện pháp mang tính chủ động cần được xem xét nhằm nhận diện và đánh giá các rủi ro liên quan đến việc tích hợp AI, đồng thời xác định mức độ chấp nhận được của các rủi ro này hoặc các biện pháp kiểm soát cần áp dụng. 

Dưới đây là danh sách một số mối quan ngại về mặt đạo đức liên quan đến việc sử dụng AI trong các dự án.

• Trách nhiệm giải trình và trách nhiệm thực hiện: Khi các hệ thống AI được sử dụng để hỗ trợ hoặc tham gia vào quá trình ra quyết định, việc xác định trách nhiệm giải trình trở nên phức tạp trong trường hợp xảy ra sai sót. Các tác nhân AI không phải là thành viên của nhóm dự án; chúng chỉ là công cụ nhằm tăng cường năng lực của con người. Do đó, nhà quản lý dự án cần thiết lập rõ ràng các tuyến trách nhiệm đối với kết quả của các dự án có sử dụng AI.
• Thiên lệch và tính công bằng: Trí tuệ nhân tạo hiện vẫn đang ở giai đoạn phát triển ban đầu, và việc thu thập khối lượng lớn dữ liệu có chất lượng cao để huấn luyện các mô hình AI là một thách thức đáng kể. Các mô hình AI có thể kế thừa những thiên lệch vốn tồn tại trong dữ liệu huấn luyện, từ đó dẫn đến các kết quả thiếu công bằng hoặc mang tính phân biệt đối xử, chẳng hạn trong phân công công việc hoặc đánh giá hiệu suất. Những thiên lệch này có thể củng cố các định kiến xã hội hiện hữu liên quan đến giới tính, chủng tộc hoặc tình trạng kinh tế - xã hội, tiềm ẩn nguy cơ phân biệt đối xử trong môi trường làm việc và các chế tài pháp lý.
• Tính minh bạch và khả năng giải thích: Bản chất “hộp đen” của một số thuật toán AI khiến việc hiểu được cách thức hệ thống đưa ra quyết định trở nên khó khăn. Sự thiếu minh bạch này có thể làm suy giảm niềm tin và gây trở ngại cho nhà quản lý dự án trong việc giám sát, xử lý sự cố hoặc xác nhận tính hợp lệ của các khuyến nghị do AI tạo ra.
• Sự phụ thuộc quá mức vào các tác nhân AI và thiếu giám sát của con người: Trong mọi giai đoạn của dự án, quyền kiểm soát phải luôn thuộc về con người, đồng thời cần tránh sự phụ thuộc quá mức vào AI. Thiếu kiến thức và thực hành phù hợp có thể dẫn đến sự suy giảm năng lực tư duy phản biện và khả năng phán đoán của con người trong đội ngũ dự án.

Chương X3.3 (Sử dụng có trách nhiệm và các mối quan ngại về đạo đức) cung cấp hướng dẫn dành cho nhà quản lý dự án nhằm giảm thiểu các rủi ro liên quan đến việc ứng dụng AI, trong đó trách nhiệm trọng tâm được đặt lên vai nhà quản lý dự án trong việc đánh giá các thách thức và lợi ích, cũng như đưa ra các quyết định phù hợp về việc sử dụng AI trong dự án. 

Ví dụ, nhằm tránh hoặc giảm thiểu thiên lệch, tiêu chuẩn khuyến nghị áp dụng các biện pháp kiểm soát sau:

• Đa dạng hóa các tập dữ liệu được sử dụng để huấn luyện hệ thống AI;
• Thực hiện các thử nghiệm định kỳ đối với hệ thống AI, với trọng tâm đặc biệt vào việc phát hiện và đánh giá thiên lệch; và
• Huy động sự tham gia của nhiều nhóm khác nhau trong quá trình phát triển hệ thống AI.

Thu mua là một lĩnh vực trọng tâm khác về đạo đức mà PMBOK 8 cung cấp hướng dẫn. Ở Chương X4.9.2 - Tính nhạy cảm của những hành động pháp lý và việc tuân thủ các bộ quy tắc đạo đức, tiêu chuẩn đưa ra nhiều nội dung cần cân nhắc nhằm tránh gây ảnh hưởng đến kết quả dự án cũng như mối quan hệ với bên liên quan, bao gồm:

• Giao tiếp có mức độ tinh tế và thận trọng phù hợp;
• Các giao thức/quy trình leo thang xử lý;
• Bảo mật thông tin;
• Tính khách quan, không thiên lệch.

PMBOK 7 viện dẫn trực tiếp Bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử Nghề nghiệp của PMI như một tài liệu hướng dẫn bổ trợ và thiết yếu đối với các chuyên gia quản lý dự án. Bộ quy tắc này quy định cụ thể các chuẩn mực về hành vi đạo đức, được xây dựng trên bốn giá trị cốt lõi: trung thực, trách nhiệm, tôn trọng và công bằng.

• Áp dụng theo bối cảnh: Các nguyên tắc và Bộ Quy tắc được thiết kế để áp dụng trong bối cảnh thực tiễn của công việc dự án. Các tình huống tiến thoái lưỡng nan về đạo đức thường phát sinh khi phải cân bằng các nhu cầu xung đột, và khuôn khổ này cung cấp định hướng cho quá trình ra quyết định.
• Các miền hiệu suất: những tình huống tiến thoái lưỡng nan về đạo đức có thể phát sinh trong bất kỳ miền hiệu suất nào (ví dụ: Các bên liên quan, Phân phối/Thực hiện, Hiệu suất). Các nguyên tắc và Bộ Quy tắc cung cấp những công cụ cần thiết để định hướng, xử lý các tình huống này và đưa ra nhiều lựa chọn có trách nhiệm.
• Tập trung vào giá trị: Các cân nhắc về đạo đức là một thành tố then chốt của việc tập trung vào giá trị dài hạn, thay vì chỉ chú trọng vào những đầu ra ngắn hạn, qua đó bảo đảm dự án được thực hiện một cách có trách nhiệm và bền vững.

Mối liên hệ với Bộ Quy tắc Đạo đức của PMI

Các nguyên tắc trong PMBOK 8 phù hợp và củng cố giá trị cốt lõi được nêu trong Bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử Nghề nghiệp của PMI, bao gồm: trung thực, trách nhiệm, tôn trọng và công bằng.

• Nhà quản lý dự án được kỳ vọng sẽ áp dụng những nguyên tắc này trong công việc hằng ngày nhằm đưa ra những sự lựa chọn mang tính đạo đức, qua đó tạo ra kết quả tích cực và duy trì niềm tin của các bên liên quan.
• Bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử Nghề nghiệp của PMI vẫn là nguồn tham chiếu chủ  yếu cung cấp các hướng dẫn chi tiết về đạo đức nghề nghiệp.